Postawy rodzicielskie. Ich wpływ na rozwój i funkcjonowanie dziecka.

Rodzina ma kluczowy udział w kształtowaniu się osobowości dziecka.
Prawidłowy rozwój dziecka zależny jest od wielu czynników środowiska rodzinnego. Wśród nich najważniejsze są:

1.  Świadomość wychowawcza rodziców.
2. Atmosfera w rodzinie (więzi, współżycie, szacunek, zrozumienie).
3. Umiejętne stosowanie kar i nagród jako konsekwencji zachowań.
4. Łączenie wychowania w rodzinie z innymi oddziaływaniami wychowawczymi (w przedszkolu, szkole, klubie sportowym,).
5. Proces wychowawczy w rodzinie (w tym postawy rodzicielskie).

Postawy rodzicielskie określają stosunek rodziców do dzieci, ich specyficzny sposób zachowania wobec dzieci.
Maria Ziemska wyróżniła prawidłowe i nieprawidłowe (niewłaściwe) postawy rodzicielskie.
Prawidłowe ( właściwe, zdrowe) postawy rodzicielskie to:
1.    Akceptacja dziecka czyli przyjęcie go takim, jakim ono jest, z jego cechami fizycznymi, możliwościami umysłowymi, usposobieniem, trudnościami rozwojowymi.

• Rodzice lubią swoje dziecko, okazują mu miłość, kontakt z dzieckiem sprawia im przyjemność i daje zadowolenie, zaspokajają potrzeby dziecka, dają mu poczucie bezpieczeństwa, krytykują jego niewłaściwe zachowanie, a nie dziecko jako osobę.
• Dziecko potrafi nawiązywać trwałe więzi emocjonalne, jest miłe, przyjacielsko nastawione do otoczenia, empatyczne, potrafi wyrażać swoje uczucia.

2.    Współdziałanie z dzieckiem czyli zaangażowanie i zainteresowanie rodziców sprawami dziecka.

• Rodzice wykazują aktywność w nawiązywaniu wzajemnych kontaktów, lubią wspólną zabawę, pracę , wspólnie spędzany czas, rozmowy z dzieckiem, wyjaśnianie mu świata, poszerzanie zasobu wiadomości. Pokazują dziecku wzory zachowania się w rodzinie czy grupie osób, uczą  umiejętności współdziałania.
• Dziecko jest wrażliwe, ufne wobec  rodziców, ciekawe świata, wytrwałe w zabawie i pracy, twórczo się rozwija, potrafi współpracować.

3.    Dawanie dziecku rozumnej swobody (właściwej do jego wieku).

• Rodzice w miarę dorastania dziecka  poszerzają  zakres jego  swobody, darzą je coraz większym zaufaniem, jednocześnie  troszcząc się o zdrowie i bezpieczeństwo dziecka, szacując ryzyko niebezpieczeństwa.
• Dzieci potrafią współdziałać z rówieśnikami, są uspołecznione, pomysłowe, pewne siebie, uznają autorytet rodziców.

4.    Uznanie praw dziecka w rodzinie jako równych.

• Rodzice uznają prawa dziecka w sposób adekwatny (bez przeceniania i niedoceniania jego roli). Pozwalają, by dziecko działało na własną odpowiedzialność, szanują indywidualność dziecka. Kierują rozwojem dziecka poprzez tłumaczenie, wyjaśnianie, podsuwanie rozwiązań, bez narzucania i wymuszania decyzji.
• Dziecko wie, czego wymagają od niego rodzice, jest wobec nich lojalne, solidarne w stosunku do innych członków rodziny.

Pozytywni rodzice- wychowują pogodne, otwarte, twórcze, pewne siebie dziecko. Przejawiają właściwe postawy wobec dziecka nacechowane troską, życzliwością, zrozumieniem. Przebywanie, kontakt z dzieckiem, spędzanie z nim czasu wolnego  jest dla nich źródłem przyjemności i zadowolenia.

Niewłaściwe postawy rodzicielskie to:
1.    Postawa odtrącająca.

• Rodzice- nie lubią dziecka, odrzucają je, nie okazują mu pozytywnych uczuć, krytykują dziecko, zastraszają, stosują surowe kary i rozkazy, mają liczne żądania, mają podejście dyktatorskie, nie dopuszczają dziecka do głosu, są rozczarowani dzieckiem, traktują dziecko jako swój ciężar.
• Dziecko- czuje się niepotrzebne w rodzinie, pozostawione samo sobie.

U takich dzieci rozwijają się w przyszłości: problemy z nawiązywaniem trwałych więzi społecznych, zachowania  antyspołeczne, problemy z wyrażaniem uczuć, niezaspokojone potrzeby miłości i akceptacji, niska samoocena, silne mechanizmy obronne, agresja, nałogi…
2.    Postawa unikająca.

• Rodzice- unikają lub  ograniczają do minimum  kontakt z dzieckiem, czasami  stwarzają tylko pozory. Wykazują bierność, chłód uczuciowy, brak troski o dobro dziecka, ignorują i zaniedbują  jego potrzeby. Są niezaangażowani w sprawy dziecka, jego rozwój i przyszłość. Pozostawiają dziecku zbyt dużo swobody. Często rekompensatą dla  dziecka są rzeczy materialne.
• Dziecko- wykazuje silną potrzebę akceptacji, zwrócenia na siebie uwagi, usłyszenia pochwały, przejawia oschłość emocjonalną, jest niezdolne do nawiązywania trwałych więzi uczuciowych, jest zmienne w swoich planach, skłonne do przechwałek, nieufne,  buntujące się, brakuje mu wytrwałości i konsekwencji w pracy.

3.    Postawa nadmiernie chroniąca.

• Rodzice- aż do przesady boja się o swoje dziecko, starają się wyręczać je ze wszystkich czynności, mają bezkrytyczne podejście do dziecka, są nadmiernie skoncentrowani na dziecku i jego zdrowiu, przesadnie opiekuńczy i nadmiernie pobłażliwi, uważają je za wzór doskonałości. Nie doceniają samodzielności i możliwości dziecka, izolują je od rówieśników, ograniczają swobodę dziecka, ingerują w prywatność dziecka(wścibstwo),tolerują jego zachcianki i niewłaściwe zachowania.
• Dziecko- jest uzależnione od rodziców, nastawione egoistyczne, zarozumiałe, bierne życiowo,  bezradne wobec nowych i trudnych sytuacji. Wykazuje postawy roszczeniowe wobec otoczenia.  Ma opóźniony proces  dojrzewania  społecznego. W życiu dorosłym szuka opiekuńczego partnera.

4.    Postawa nadmiernie wymagająca.

• Rodzice- są perfekcjonistami, cała swoja uwagę skupiają na dziecku realizują się poprzez dziecko, oczekują wysokich osiągnięć.  Stawiają mu wygórowane wymagania, którym nie zawsze może sprostać. Narzucają swój autorytet, wychowują poprzez „rządzenie” dzieckiem, naginają dziecko do wymyślonego przez siebie wzorca, nie liczą się jego możliwościami i predyspozycjami, nie szanują  indywidualności, często krytykują, wyrażają dezaprobatę i gniew, kiedy dziecko nie wypełnia ich planów.
• Dziecko- staje się uległe, przewrażliwione, lękliwe, niepewne siebie, nie wierzy we własne możliwości, jest znerwicowane, kiedy nie może  sprostać wymaganiom rodziców. W życiu dorosłym ma problemy z samodzielnym podejmowaniem decyzji.

Nieprawidłowe postawy rodzicielskie powodują izolowanie się dziecka od kontaktu z opiekunami, a w efekcie  spadek autorytetu rodziców. Dziecko ma w domu niezaspokojone podstawowe potrzeby psychiczne- miłości, bezpieczeństwa, bliskości, czułości  i przynależności. Dlatego szuka akceptacji poza domem, w grupach rówieśniczych. Często są to grupy dysfunkcyjne, zagrożone nałogami i przemocą.
 Brak rodzicielskiego ciepła, wychowywanie się w mało przyjaznym i wspomagającym środowisku skutkuje w życiu dorosłym niezdolnością do budowania trwałych relacji społecznych, w tym partnerskich i rodzicielskich.  

WYCHOWYWAĆ- TO ZNACZY KOCHAĆ, STAWIAĆ WYMAGANIA I GRANICE.
1.    Miłość okazywana dziecku poprzez:

• szacunek dla jego uczuć i potrzeb
• akceptację dla trudności i ograniczeń dziecka
• dostrzeganie jego starań i mocnych stron
• obdarzanie zaufaniem
• poświęcanie dziecku czasu i uwagi

2.    Granice i wymagania stawiane dziecku poprzez:

• pokazywanie mu praw rządzących światem
• uczenie norm społecznych
• stawianie i egzekwowanie wymagań
• pozwalanie dziecku na ponoszenie konsekwencji własnych zachowań

                Opracowanie: Bożena Gościńska- pedagog specjalny

Bibliografia:
1.    „Rodzina i dziecko”- praca zbiorowa pod redakcją Marii Ziemskiej;
PWN, Warszawa 1980 r.
2.    „Psychologia wychowawcza”- Maria Przetacznikowa, Ziemowit Włodarski; PWN, Warszawa 1983r.